{"id":283,"date":"2023-04-16T18:55:52","date_gmt":"2023-04-16T16:55:52","guid":{"rendered":"https:\/\/historia.kpodr.pl\/?p=283"},"modified":"2023-04-16T19:34:03","modified_gmt":"2023-04-16T17:34:03","slug":"zarys-historii-doradztwa-rolniczego-na-terenie-woj-kujawsko-pomorskiego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/historia.kpodr.pl\/index.php\/2023\/04\/16\/zarys-historii-doradztwa-rolniczego-na-terenie-woj-kujawsko-pomorskiego\/","title":{"rendered":"Zarys historii doradztwa rolniczego na terenie woj. kujawsko-pomorskiego"},"content":{"rendered":"\n
\n
\n

Zarys historii doradztwa rolniczego na terenie woj. kujawsko-pomorskiego<\/h1>\n\n\n\n

Upadek I Rzeczpospolitej i okres zabor\u00f3w \u2013 okres od 1772 do 1918 r.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Historia doradztwa rolniczego wi\u0105\u017ce si\u0119 ze zmian\u0105 w\u0142asno\u015bci ziemi i utworzeniem ch\u0142opskich gospodarstw rolnych. W Polsce proces ten zacz\u0105\u0142 si\u0119 pod koniec XVIII, kiedy w 1772 r.
Sejm podj\u0105\u0142 pr\u00f3b\u0119 reformy rolnej w dobrach kr\u00f3lewskich w Ustawie o sprzeda\u017cy kr\u00f3lewszczyzn. Sprawa wr\u00f3ci\u0142a w czasie insurekcji i w 1794 r.
Tadeusz Ko\u015bciuszko w oparciu o art. IV Konstytucji 3 Maja wyda\u0142 Uniwersa\u0142 po\u0142aniecki (w\u0142a\u015bc. Uniwersa\u0142 urz\u0105dzaj\u0105cy powinno\u015bci gruntowe w\u0142o\u015bcian i zapewniaj\u0105cy dla nich skuteczn\u0105 opiek\u0119 rz\u0105dow\u0105, bezpiecze\u0144stwo w\u0142asno\u015bci i sprawiedliwo\u015b\u0107 w komisjach porz\u0105dkowych)1. Ostatni\u0105 pr\u00f3b\u0119 uregulowania tej sprawy przed rozbiorami podj\u0105\u0142 ks. Hugo Ko\u0142\u0142\u0105taj, opracowa\u0142 ustaw\u0119, na podstawie kt\u00f3rej gwarantowano ch\u0142opom bior\u0105cym udzia\u0142 w powstaniu ko\u015bciuszkowskim nadanie na w\u0142asno\u015b\u0107 ziemi przez nich u\u017cytkowanej, a w razie ich \u015bmierci \u2013 ich synom.<\/p>\n\n\n\n

W Kr\u00f3lestwie Kongresowym Jan Olrych Szaniecki2 zdecydowanie opowiada\u0142 si\u0119 za uw\u0142aszczeniem ch\u0142op\u00f3w. Sam ju\u017c przed 1825 r. zni\u00f3s\u0142 w swych maj\u0105tkach pa\u0144szczyzn\u0119, zast\u0119puj\u0105c j\u0105 czynszami i jako pierwszy nada\u0142 swym ch\u0142opom nazwiska. Niestety przyw\u00f3dcy powstania listopadowego przeciwni byli jednak my\u015bli zniesienia pa\u0144szczyzny i uw\u0142aszczenia ch\u0142op\u00f3w. Ostatnia polska pr\u00f3ba niezrealizowanego uw\u0142aszczenia ch\u0142op\u00f3w zosta\u0142a podj\u0119ta w 1863 r. w czasie powstania styczniowego przez Tymczasowy Rz\u0105d Narodowy z inspiracji stronnictwa czerwonych w wydanym 22 stycznia 1863 r. \u201eManife\u015bcie\u201d, kt\u00f3ry opr\u00f3cz wezwania do walki og\u0142osi\u0142 uw\u0142aszczenie ch\u0142op\u00f3w. Wiosn\u0105 1863 r. w\u0142o\u015bcianie w Kr\u00f3lestwie Polskim zaprzestali faktycznie \u015bwiadcze\u0144 na rzecz dwor\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Ostatecznie to kraje zaborcze dokona\u0142y uw\u0142aszczenia ch\u0142op\u00f3w. W okresie wojen napoleo\u0144skich zrobi\u0142y to Prusy. Austria w czasie Wiosny Lud\u00f3w, a Rosjanie w czasie powstania styczniowego. Likwidacja pa\u0144szczyzny i uwolnienie ch\u0142op\u00f3w upodmiotowi\u0142o ich jako obywateli, a tak\u017ce sprzyja\u0142o wst\u0119powaniu i tworzeniu organizacji bran\u017cowych. \u201eRuch spo\u0142eczny ch\u0142op\u00f3w odnotowano najpierw w by\u0142ym zaborze pruskim, gdzie uw\u0142aszczenie ch\u0142op\u00f3w rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 najwcze\u015bniej (od 1807 r.). Powsta\u0142y warunki pozwalaj\u0105ce na wy\u0142anianie organizacji rolniczych i kszta\u0142towanie ruchu spo\u0142ecznego rolnik\u00f3w.
Zapocz\u0105tkowane procesy zmian mia\u0142y miejsce w kolejnych zaborach, w tym w by\u0142ym zaborze austriackim od 1848 r. i w by\u0142ym zaborze rosyjskim od 1864 r. Powstaj\u0105ce organizacje mia\u0142y na celu obron\u0119 grupowych interes\u00f3w zawodowych rolnik\u00f3w, kt\u00f3rzy w ramach kszta\u0142tuj\u0105cego si\u0119 rynku rolnego przegrywali konkurencj\u0119 z wi\u0119kszymi obszarowo gospodarstwami rolnymi. Przyk\u0142adowo, w modelu pruskim, dzia\u0142alno\u015b\u0107 by\u0142a skoncentrowana g\u0142\u00f3wnie na aspektach spo\u0142eczno-kulturalnych i o\u015bwiatowych. Natomiast w zaborze austriackim uwag\u0119 koncentrowano na dzia\u0142alno\u015bci o\u015bwiatowo-instruktorskiej w po\u0142\u0105czeniu z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 gospodarcz\u0105, w tym g\u0142\u00f3wnie handlow\u0105.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Powstanie gospodarstw ch\u0142opskich i rosn\u0105ca populacja generuj\u0105ca popyt na \u017cywno\u015b\u0107 powodowa\u0142a konieczno\u015b\u0107 wprowadzania zamian w systemie produkcji. W Polsce dominowa\u0142 wprowadzony we wczesnym \u015bredniowieczu system tr\u00f3jpol\u00f3wki. W XIX wieku w Anglii funkcjonowa\u0142 od XVII w. system oparty na p\u0142odozmianie norfolskim. Pierwszym, kt\u00f3ry w swoim maj\u0105tku w Turwi wprowadzi\u0142 go by\u0142 Dezydery Ch\u0142apowski, kt\u00f3ry w latach 1818\u20131819 uczy\u0142 si\u0119 nowoczesnego rolnictwa w Anglii, a p\u00f3\u017aniej nabyt\u0105 wiedz\u0119 przekaza\u0142 do swoich maj\u0105tk\u00f3w oraz dawa\u0142 przyk\u0142ad w\u0142o\u015bcianom z Wielkopolski. Mia\u0142 zamiar za\u0142o\u017cy\u0107 Akademi\u0119 Rolnicz\u0105, do czego krokiem by\u0142o kszta\u0142cenie licznych praktykant\u00f3w w maj\u0105tku turewskim. By\u0142 r\u00f3wnie\u017c wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cycielem i wydawc\u0105 \u201ePrzegl\u0105du Pozna\u0144skiego\u201d i \u201eSzk\u00f3\u0142ki Niedzielnej\u201d. Ca\u0142okszta\u0142tem swojej dzia\u0142alno\u015bci k\u0142ad\u0142 podstawy pracy organicznej, tym samym opieraj\u0105c si\u0119 germanizacji. Wspiera\u0142 przedsi\u0119wzi\u0119cia, takie jak Bazar Pozna\u0144ski i Towarzystwo Pomocy Naukowej oraz towarzystwa kredytowe. Jeden z maj\u0105tk\u00f3w Ch\u0142apowskiego le\u017cy na terenie naszego wojew\u00f3dztwa w Sobiejuchach.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>
\n

Popiersie genera\u0142a Dezyderego Ch\u0142apowskiego w Muzeum Historii Miasta Poznania. Fot.wikipedia.<\/em><\/p>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Podobn\u0105 rol\u0119 odegra\u0142o wielu ziemian w zaborze pruskim, gdzie nie by\u0142o polskich szk\u00f3\u0142, j\u0119zyk polski by\u0142 rugowany nawet z ko\u015bcio\u0142a. Rz\u0105d pruski prowadzi\u0142 mniej lub bardziej otwart\u0105 polityk\u0119 germanizacyjn\u0105, po\u0142\u0105czon\u0105 z kolonizacj\u0105 polegaj\u0105c\u0105 na wykupie polskich maj\u0105tk\u00f3w i osiedlaniu w nich Niemc\u00f3w. Obrona polsko\u015bci polega\u0142a na obronie w\u0142asno\u015bci, w tym w\u0142asno\u015bci ziemi rolniczej. St\u0105d pojawi\u0142a si\u0119 potrzeba lepszego gospodarowania, co wi\u0105za\u0142o si\u0119 z potrzeb\u0105 zdobywania wiedzy i budowania polskich organizacji gospodarczych, w tym bank\u00f3w i ubezpieczalni (pierwszy polski bank sp\u00f3\u0142dzielczy powsta\u0142 w 1862 roku w Brodnicy). Patronem i za\u0142o\u017cycielem wielu z nich by\u0142 ks. Piotr Wawrzyniak, sprawami wiedzy i kultury zajmowa\u0142 si\u0119 m.in. Zygmunt Dzia\u0142owski, kt\u00f3ry za\u0142o\u017cy\u0142 i finansowa\u0142 w Toruniu Polskie Towarzystwo Naukowe, a przy nim Muzeum. Dzia\u0142owski posiada\u0142 liczne maj\u0105tki m.in. w Mgowie czy w\u00f3wczas podtoru\u0144skim Rubinkowie. Dochody z tych, dobrze prowadzonych gospodarstw, wspomaga\u0142y prowadzenie dzia\u0142alno\u015bci narodowej i spo\u0142ecznej.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>
\n

Zygmunt Dzia\u0142owski, zdj\u0119cie z Facebooka Liceum Og\u00f3lnokszta\u0142c\u0105cego w W\u0105brze\u017anie<\/em><\/p>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>
\n

Pomnik ks. Piotra Wawrzyniaka w Mogilnie. Fot. S. Szpulecki<\/em><\/p>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\n
\n

Kolejn\u0105 wart\u0105 wspomnienia jest posta\u0107 Leona Janty-Po\u0142czy\u0144skiego, kt\u00f3ry by\u0142 potomkiem znamienitych rod\u00f3w ziemia\u0144skich z Bor\u00f3w Tucholskich. Leon otrzyma\u0142 bardzo dobre wykszta\u0142cenie prawnicze i ekonomiczne na Uniwersytecie Jagiello\u0144skim, uniwersytetach w Berlinie, Pary\u017cu i Jenie, kt\u00f3re otwiera\u0142o mu drzwi do wielu instytucji w pa\u0144stwie niemieckim. Janta-Po\u0142czy\u0144ski pozosta\u0142 wierny swoim polskim korzeniom. Reprezentowa\u0142 Polak\u00f3w jako pose\u0142 w niemieckim parlamencie Reichstagu, od 1896 r. by\u0142 cz\u0142onkiem Sejmiku i Wydzia\u0142u Powiatowego w Tucholi, w latach 1898\u20131912 by\u0142 patronem K\u00f3\u0142ek W\u0142o\u015bcia\u0144skich na Pomorzu, prezesem Banku Ludowego (od 1900 r.), Sp\u00f3\u0142dzielni Rolniczo-Handlowej \u201eRolnik\u201d, Sp\u00f3\u0142dzielni Handlowej \u201eKupiec\u201d i Sp\u00f3\u0142ki Parcelacyjnej w Tucholi. By\u0142 wydawc\u0105 pism: \u201eGazeta Gda\u0144ska\u201d (1898\u20131905) i \u201eK\u0142osy\u201d (1905\u20131919). Dzia\u0142acz narodowy na Pomorzu Nadwi\u015bla\u0144skim, zwany przez Niemc\u00f3w Polenf\u00fchrer.<\/p>\n\n\n\n

Podsumowuj\u0105c, pocz\u0105tki polskiego doradztwa rolniczego w zaborze pruskim by\u0142y zwi\u0105zane z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 organiczn\u0105, u podstaw, kt\u00f3r\u0105 prowadzili patrioci z r\u00f3\u017cnych warstw spo\u0142ecze\u0144stwa, a \u017ar\u00f3d\u0142em finansowania by\u0142y \u015brodki prywatne. Najcz\u0119\u015bciej patronami (obecnie powiedzieliby\u015bmy sponsorami) na pocz\u0105tku byli ksi\u0119\u017ca, cz\u0119sto synowie ch\u0142op\u00f3w i ziemianie. Robili to z pobudek patriotycznych, ale te\u017c we w\u0142asnym interesie, bo jedynym sposobem obrony przed agresywnym i opresyjnym niemieckim pa\u0144stwowym systemem wynaradawiania Polak\u00f3w by\u0142o wsp\u00f3lne dzia\u0142anie i wykorzystanie mo\u017cliwo\u015bci, jakie dawa\u0142a demokracja parlamentarna w ramach Cesarstwa Niemieckiego. <\/p>\n\n\n\n

Polacy z Wielkopolski, Kujaw i Pomorza potrafili si\u0119 zjednoczy\u0107 wok\u00f3\u0142 wsp\u00f3lnych cel\u00f3w, ponad podzia\u0142ami spo\u0142ecznymi. Wsp\u00f3lne dzia\u0142anie zapobieg\u0142o wynarodowieniu i obronie polskiej w\u0142asno\u015bci ziemskiej. Niemcy, cho\u0107 mieli pe\u0142ni\u0119 w\u0142adzy politycznej, nie wygrali z polsk\u0105 przedsi\u0119biorczo\u015bci\u0105 i przywi\u0105zaniem do tradycji, w tym religii katolickiej, kt\u00f3ra by\u0142a dla nich ostoj\u0105 polsko\u015bci. Historia zaboru pruskiego, to przede wszystkim opis budowania spo\u0142ecze\u0144stwa obywatelskiego i zmaga\u0144 gospodarczych. Wi\u0105za\u0142o si\u0119 to z konieczno\u015bci\u0105 wygrywania konkurencji, opartej na wiedzy i umiej\u0119tno\u015bciach. Ta nauka nie posz\u0142a w las i kiedy przyszed\u0142 czas, Wielkopolska w 1918 r. sama zrzuci\u0142a niemieckie jarzmo, a przedstawiciele Pomorza dotarli do Wersalu, by za\u015bwiadczy\u0107 o polsko\u015bci tej ziemi i prawie Polski do morza.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>
\n

Toru\u0144, ul. Klonowica 19, przedwojenna siedziba Pomorskiej Izby Rolniczej. <\/em><\/p>\n\n\n\n

Fot. M. Rz\u0105sa<\/em><\/p>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Okres mi\u0119dzywojenny 1918\u20131939<\/p>\n\n\n\n

Po odrodzeniu Polski na terenie Wielkopolski w Poznaniu, przej\u0119ta zosta\u0142a pruska Izba Rolnicza (na mocy dekretu Naczelnej Rady Ludowej z dnia 13 stycznia 1919 r.4) Po jej polonizacji, to ona od 1919 r. jako pierwsza w Polsce koordynowa\u0142a w swoim regionie (woj. pozna\u0144skie) prac\u0119 doradcz\u0105 dla rolnik\u00f3w. Powstanie Wielkopolskiej Izby Rolniczej nale\u017cy traktowa\u0107 jako pocz\u0105tek publicznego doradztwa rolniczego na terenie obecnego wojew\u00f3dztwa kujawsko-pomorskiego. W przedwojennym wojew\u00f3dztwie pomorskim nie uda\u0142o si\u0119 przej\u0105\u0107 Zachodniopruskiej Izby Rolniczej (w tym punkcie Niemcy nie wykonali ustale\u0144 traktatu wersalskiego).<\/p>\n\n\n\n

Zaraz po powrocie Pomorza do Polski w 1920 rozporz\u0105dzeniem Ministra by\u0142ej Dzielnicy Pruskiej z 2 lutego 1920 r. i 9 marca 1921 r. powsta\u0142a Pomorska Izba Rolnicza z siedzib\u0105 w Toruniu5. Taki stan rzeczy utrzyma\u0142 si\u0119 do 1928 r., kiedy na mocy Konstytucji Rzeczypospolitej z 17 marca 1921 r. wydano Rozporz\u0105dzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 22 marca 1928 r., kt\u00f3re przewidywa\u0142o powstanie i dzia\u0142alno\u015b\u0107 samorz\u0105du gospodarczego rolnik\u00f3w w poszczeg\u00f3lnych wojew\u00f3dztwach. Do 1925 r. dzia\u0142a\u0142y ju\u017c: Wielkopolska, Pomorska oraz \u015al\u0105ska Izba Rolnicza, a w 1928 r. powsta\u0142a Warszawska Izba Rolnicza.<\/p>\n\n\n\n

Powstanie Warszawskiej Izby Rolniczej domyka kwestie organizacyjne publicznego doradztwa rolniczego na terenie obecnego woj. kujawsko-pomorskiego. W okresie mi\u0119dzywojennym doradztwo rolnicze funkcjonowa\u0142o w ramach izb rolniczych, kt\u00f3re by\u0142y dobrowolnym samorz\u0105dem gospodarczym, w kt\u00f3rym reprezentowane by\u0142y zwi\u0105zki i organizacje rolnicze z danego wojew\u00f3dztwa (izby do 1939 r. powsta\u0142y w 13 wojew\u00f3dztwach).<\/p>\n\n\n\n

II wojna \u015bwiatowa i okres stalinowski \u2013 1939\u20131956<\/p>\n\n\n\n

Po wybuchu II wojny \u015bwiatowej terytorium wojew\u00f3dztwa zosta\u0142o wcielone do III Rzeszy i dzia\u0142alno\u015b\u0107 polskiego doradztwa by\u0142a zakazana. Po wyzwoleniu de jure powr\u00f3ci\u0142 stan z 1939 r. do wydania dekretu Krajowej Rady Narodowej z dnia 26 sierpnia 1946 r. o zniesieniu izb rolniczych, kt\u00f3ry wszed\u0142 w \u017cycie 10 pa\u017adziernika 1946 r. 1 stycznia 1949 r. uchylono rozporz\u0105dzenie z marca 1928 r. Dekretem tym zadania i maj\u0105tek izb rolniczych zosta\u0142y przekazane, pozostaj\u0105cemu pod kontrol\u0105 komunist\u00f3w, Zwi\u0105zkowi Samopomocy Ch\u0142opskiej.<\/p>\n\n\n\n

W tym okresie po przeprowadzanej w latach 1944\u2013 \u20131948 reformie rolnej, w\u0142adze podj\u0119\u0142y intensywne dzia\u0142ania na rzecz kolektywizacji wsi. Doradztwo rolnicze indywidualnym ch\u0142opom by\u0142o niepotrzebne, a wr\u0119cz mog\u0142o by\u0107 traktowane jako dzia\u0142alno\u015b\u0107 wywrotowa, bo wzmacnia\u0142aby wrog\u00f3w pa\u0144stwa \u2013 rolnik\u00f3w indywidualnych, kt\u00f3rych nazywano wtedy cz\u0119sto ku\u0142akami i wsadzano bez wyroku do wi\u0119zienia6<\/em><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Prze\u0142omowy rok 1956<\/p>\n\n\n\n

W 1956 roku w Polsce ko\u0144czy si\u0119 epoka stalinowska. W\u0142adz\u0119 w kraju przejmuje, za zgod\u0105 Moskwy, W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka. Na wsi ko\u0144czy si\u0119 okres kolektywizacji wprowadzanej si\u0142\u0105. W\u0142adze chc\u0105c zaznaczy\u0107 zmian\u0119 w podej\u015bciu do ch\u0142op\u00f3w, tworz\u0105 nowe o\u015brodki przekazywania wiedzy i innowacji w postaci rolniczych rejonowych zak\u0142ad\u00f3w do\u015bwiadczalnych. Na terenie \u00f3wczesnego wojew\u00f3dztwa bydgoskiego 1 kwietnia 1956 r. powo\u0142ano Rolniczy Rejonowy Zak\u0142ad Do\u015bwiadczalny w Minikowie, wcze\u015bniej od 1949 r. istnia\u0142a tam stacja badawcza. Powo\u0142anie RRZD jest traktowane jako pocz\u0105tek pa\u0144stwowego doradztwa rolniczego w wojew\u00f3dztwie.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Zarys historii doradztwa rolniczego na terenie woj. kujawsko-pomorskiego Upadek I Rzeczpospolitej i okres zabor\u00f3w \u2013 okres od 1772 do 1918 r. Historia doradztwa rolniczego wi\u0105\u017ce si\u0119 ze zmian\u0105 w\u0142asno\u015bci ziemi i utworzeniem ch\u0142opskich gospodarstw rolnych. W Polsce proces ten zacz\u0105\u0142 si\u0119 pod koniec XVIII, kiedy w 1772 r.Sejm podj\u0105\u0142 pr\u00f3b\u0119 reformy rolnej w dobrach kr\u00f3lewskich […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[],"class_list":["post-283","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-historia","eq-blocks"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/historia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/283","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/historia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/historia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/historia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/historia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=283"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/historia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/283\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":332,"href":"https:\/\/historia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/283\/revisions\/332"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/historia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=283"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/historia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=283"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/historia.kpodr.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=283"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}